जन्मदर

जन्मदर / जननदर: 

लोकसंख्येत बदल घडवून आणणारा जनन हा एक प्रमुख घटक असल्यामुळे लोकसंख्येच्या गतिमानतेचा अभ्यास करताना मानवी जननाचा अभ्यास केला जातो. व्यक्तीच्या मृत्यूमुळे लोकसंख्येत होणारी घट भरून काढून समाजाची पुन:स्थापना होण्याची प्रक्रिया जननामुळेच अखंडपणे चालू असते. 

व्याख्या: 

• जनन म्हणजे एखाद्या स्त्रीने किंवा स्त्रियांच्या समूहाने केलेले प्रत्यक्ष प्रजोत्पादन म्हणजे जनन होय
• जन्म देण्यास योग्य असलेल्या वयोगटातील स्त्रीने प्रत्यक्ष जन्म दिलेल्या मुलांची संख्या होय
• नवीन जन्माला आलेल्या बालकांमुळे ज्या दरामध्ये लोकसंख्येत भर पडतो त्यास जननदर असे म्हणतात

जन्मदर मापनाची परिमाणे 

• ढोबळ जन्मदर 
• सामान्य जन्मदर
• वयसापेक्ष जन्मदर 

ढोबळ जन्मदर : जनन मापनाचे अत्यंत सोपे, नेहमी वापरात असलेले परिमाण म्हणजे ढोबळ  जन्मदर होय, 

"एखाद्या विशिष्ट प्रदेशातील विशिष्ट वर्षातील एक हजार लोकसंख्येमागे जन्मलेल्या अर्भकांची संख्या म्हणजे ढोबळ जन्मदर होय." 

एखाद्या समाजात दरवर्षी दरहजारी किती जन्म होतात, त्या जन्मावरून समाजातील जन्मदर समजतो. ढोबळ जन्मदरांचा प्रमुख उपयोग म्हणजे जननामुळे लोकसंख्येत कसा बदल होतो ते दाखविले जाते. उदा. एखाद्या प्रदेशातील ढोबळ जन्मदर दरवर्षी दरहजारी 40 असेल तर त्या प्रदेशात जननांमुळे दरवर्षी दरहजारी 40 व्यक्तींची भर पडते. ढोबळ जन्मदरात कोणत्याही प्रदेशातील सर्व लोकसंख्येचा समावेश केला जातो. मात्र ती सर्वच लोकसंख्या जन्म देण्यास सक्षम असेलच असे नाही. त्यामुळे ढोबळ जन्मदर अधिक परिणामकारक ठरू शकत नाही.

सामान्य जन्मदर: ढोबळ जन्मदरापेक्षा हे सुधारित जन्मदराचे परिमाण आहे. या जन्मदर प्रकारात ज्याचा प्रत्यक्षात जन्मदराशी संबंध आहे. अशाच वयोगटातील स्त्रियांचा समावेश आहे. विशिष्ट प्रदेशातील एका वर्षातील जन्माच्या संख्येचे 15 ते 49 या वयोगटातील स्त्रियांच्या संख्येशी गुणोत्तर काढून त्याला 1000 ने गुणून दरहजारी साधारण जन्मदर निश्चित करतात. 

या जन्मदर प्रकारात प्रजननक्षम वयोगटातील स्त्रियांचाच फक्त विचार केलेला असतो. त्यामुळे ढोबळ जन्मदरातील त्रुटी या जन्मदरात कमी झालेल्या आहेत. असे जरी असले तरी या जन्मदरात काही उणिवा असतात. उदा., सर्वच प्रजननक्षम स्त्रियांचा विवाह होतोच असे नाही. तसेच प्रत्येक स्त्रियांमध्ये जननक्षमता वेगवेगळी असते. या काही त्रुटी वगळता हा जन्मदर ढोबळ जन्मदरापेक्षा चांगला प्रकार मानला जातो.

वयसापेक्ष जन्मदर: ढोबळ जन्मदरापेक्षा हे सुधारित जन्मदराचे परिमाण आहे. या जन्मदर प्रकारात ज्याचा प्रत्यक्षात जन्मदराशी संबंध आहे. अशाच वयोगटातील स्त्रियांचा समावेश आहे. विशिष्ट प्रदेशातील एका वर्षातील जन्माच्या संख्येचे 15 ते 49 या वयोगटातील स्त्रियांच्या संख्येशी गुणोत्तर काढून त्याला 1000 ने गुणून दरहजारी साधारण जन्मदर निश्चित करतात. 

वयसापेक्ष जननदर निश्चित करताना विशिष्ट वयोगटातील स्त्रियांनी जन्म दिलेल्या अर्भकांचीच संख्या विचारात घ्यावी लागते. या मुलांच्या संख्येचे त्याच वयोगटातील स्त्रियांशी गुणोत्तर काढून त्याला 1000 ने गुणले की त्या वयोगटातील 1000 स्त्रियांमागे असलेला सरासरी जन्मदर कळतो.

जन्म दरावर परिणाम करणारे घटक:

जीवशास्त्रीय कारणे:

प्रजोत्पादनाचा कालावधी: व्यक्तीचे वय व लिंग या दोन घटकांचा प्रजननावर परिणाम होतो. मुलास जन्म स्त्रीकडून दिला जात असून सामान्यपणे वयाच्या 15 वर्षापासून ते 49 वर्षांपर्यंत स्त्री अपल्याला जन्म देऊ शकते. प्रजोत्पादनाचा कालावधीमध्ये 20 ते 25 वयात अपत्यनिर्मिती क्षमता सर्वांत जास्त असते, यानंतर वाढत्या वयानुसार अपत्यनिर्मिती क्षमता कमी-कमी होत जाते. 

वंश व वांशिक समूह : वंश हा जननदरावर परिणाम करणारा सर्वांत महत्त्वाचा जीवशास्त्रीय घटक आहे. वेगवेगळ्या वांशिक समूहानुसार जननदर बदलतो. कॉकेसाइड वंशाच्या लोकांपेक्षा निग्रोइड वंशाच्या लोकांचा जन्मदर जास्त आढळतो. 

वंध्यत्व : काही स्त्रिया या शारीरिक दोषांमुळे प्रजननक्षम नसतात, स्त्रियांना गर्भधारणाच होत नाही, तर काही स्त्रियांमध्ये प्रसूतीनंतर किंवा 1-2 अपत्यांच्या जन्मानंतर वंध्यत्व येते. तर कित्येक स्त्रियांना अपत्य जन्मानंतर काही काळ गर्भधारणेची शक्यता कमी असते व जन्मदर कमी होतो. 

आहार : सकस व पौष्टिक आहार उपलब्ध असल्यास प्रजनन क्षमता वाढून जन्मदराचे प्रमाण जास्त आढळते. याउलट, निकृष्ट व कमी प्रतीचा आहार मिळाल्यामुळे प्रजनन क्षमता घटून जन्मदराचे प्रमाण कमी होते. निकृष्ट आहारामुळे अशक्तपणा येऊन गर्भपात होतो. 

आरोग्य : आरोग्याचा व्यक्तिगत जननक्षमतेशी संबंध असतो. निरोगी शरीर असणाऱ्या स्त्रियांमध्ये जननक्षमता जास्त आढळते. तर याउलट शारीरिक व मानसिक आरोग्य प्रतिकूल स्वरूपाचे असल्यास जननदरावर परिणाम होऊन जननदर घटतो. 

हवामान : प्रदेशानुसार हवामानामध्ये विविधता दिसून येते. हवामानाचा जननदरावर परिणाम होतो. उष्ण कटिबंधीय हवामानात मुली लवकर विवाहास योग्य ठरतात, अशा मुलींचे विवाह लवकर झाल्यामुळे त्यांना प्रजोत्पादनाचा कालावधी अधिक मिळतो, त्यामुळे जन्माचे वाढते.

लोकसंख्याशास्त्रीय कारणे : जननदरावर परिणाम करणारा लोकसंख्याशास्त्रीय घटक महत्त्वाचा असून यामध्ये वय संरचना, लिंग संरचना, शहरीकरणाचे प्रमाण, वैवाहिक जीवनाचा काळ व स्त्रियांचा श्रमशक्तीतील सहभाग इ. समावेश होतो.

वय संरचना : ज्या देशात प्रजोत्पादनक्षम वयातील म्हणजेच तरुणांचे प्रमाण जास्त त्या देशाचा जननदर जास्त होऊन लोकसंख्येत वाढ होते. आशिया, आफ्रिका व दक्षिण अमेरिकेतील बऱ्याचशा देशात अशी परिस्थिती आढळते.

लिंग संरचना : ज्या देशात स्त्री व पुरुषांचे प्रमाण समसमान असल्यास तेथे सामान्य सरासरी जन्मदर आढळतो. याउलट, ज्या प्रदेशात स्त्री व पुरुषांचे प्रमाण असमान असते तेथे जननदरावर विपरीत परिणाम होतो. उदा., भारतासारख्या देशात शहरांमध्ये पुरुषांचे प्रमाण स्त्रियांपेक्षा खूप जास्त आहे. त्यामुळे शहरातील जन्मदर खेड्यांपेक्षा खूपच कमी आढळतो.

शहरीकरणाचे प्रमाण : नागरीकरणाचा परिणाम जननदरावर होतो. शहरी भागात काम, शिक्षण व इतर कारणाने स्थलांतर करण्याचे तरुणांचे प्रमाण जास्त असते. शहरात पुरुषांचे प्रमाण स्त्रियांपेक्षा जास्त आढळते. त्यामुळे शहरी भागात खेड्यांपेक्षा जन्मदराचे प्रमाण कमी आढळते.

वैवाहिक जीवनाचा काळ : वैवाहिक जीवनाचा काळ जास्त असल्यास जननाचे प्रमाण जास्त आढळते. उदा., भारतासारख्या देशात विवाह लवकर होत असल्याने वैवाहिक जीवनाचा काळ जास्त असल्याने जननदर वाढते.

स्त्रियांचा श्रमशक्तीतील सहभाग : विविध व्यवसायात काम करणाऱ्या स्त्रियांची संख्या जास्त असेल तर जन्मदराचे प्रमाण कमी असते. कारण काम करणाऱ्या स्त्रिया या आपल्या अधिकाराच्या बाबतीत जास्त सजग असतात. आर्थिकदृष्ट्या सक्षम झाल्याने व शिक्षणामुळे कुटुंब मर्यादित ठेवण्याकडे स्त्रियांचा कल असतो. विकसित देशात स्त्रिया या पुरुषांच्या बरोबरीने पूर्णवेळ कार्यरत असल्याने फुरसतीचा वेळ कमी मिळतो, त्यामुळे जननदर कमी असतो.

सामाजिक कारणे : 

धर्म: प्रत्येक धर्माचे जीवनविषयक तत्वज्ञान भिन्न असते. ख्रिश्चनव इस्लाम धर्मामध्ये अधिकाधिक मुलांना जन्म देण्यास मान्यता आहे. त्यामुळे या धमतिजननाचे प्रमाण जास्त असते.

शिक्षण : ज्या देशात साक्षरतेचे प्रमाण जास्त आहे. तेथे जन्मदराचे प्रमाण कमी आढळते. कारण या देशात राहणीमानाचा दर्जा उच्च कुटुंब लहान ठेवण्याकडे कल आढळतो. तर याउलट ज्या देशात साक्षरतेचे प्रमाण कमी आहे. तेथे जननदराचे प्रमाण जास्त आढळते. कारण कमी शिक्षित लोकांचे विवाह लवकर होतात, त्यामुळे प्रजोत्पादनाचा कालावधी जास्त मिळतो. 

घटस्फोट: घटस्फोट हा प्रजोत्पादनाच्या काळात झाला तर जननदर कमी आढळतो. मात्र वंध्यत्व असेल तर घटस्फोटाचा जननावर परिणाम होत नाही. ज्या देशात घटस्फोटाचे प्रमाण जास्त आहे तेथे जननदर कमी आढळते.

ऐच्छिक गर्भपात: गर्भपातामुळे जननाचे प्रमाण कमी होते. ज्या देशात कायदेशीर गर्भपातास मान्यता असते. तेथे जननाचे प्रमाण कमी होते. उदा. जपान या देशात पूर्वी ही परिस्थिती होती. सध्या या देशात कुटुंबनियोजनाचा प्रभाव झालेला दिसून येतो.

सामाजिक बंधने व समाजाच्या रूढी व परंपरा : मुले ही देवाची देणगी मुलगा हा वंशाचा दिवा, मुले म्हातारपणात आधार देतील, जास्त अपत्य असल्यास कुटुंबाची आर्थिक स्थिती सुधारेल अशा अनेक अंधश्रद्धा व रूढीमुळे जननाचे प्रमाण वाढते. काही समाजामध्ये पती-पत्नीच्या लैंगिक संबंधावर विशिष्ट वेळेला काही सामाजिक बंधने असतात. 

बहुपत्नीत्व: बहुपतित्व म्हणजे एकापेक्षा जास्त नवरे केले जातात. तर बहुपत्नीत्व म्हणजे एकापेक्षा जास्त बायका करणे होय. काही समाजात बहुपत्नीत्वापेक्षा बहुपतित्वाचे प्रमाण खूपच कमी असते. बहुपत्नीत्वाने जनन पातळी घटते.

आर्थिक कारणे : आर्थिक घटकांत कुटुंबाचे उत्पन्न,औद्योगिकीकरण व व्यवसायाचे स्वरूप इत्यादींचा समावेश होतो. 

कुटुंबाचे उत्पन्न : ज्या कुटुंबाचे उत्पन्न कमी असते,अशा कुटुंबात जन्मदर  जास्त आढळतो . याउलट ज्या कुटुंबाचे उत्पन्न जास्त असते अशा कुटुंबात जन्मदर कमी आढळतो. ज्या कुटुंबाचे उत्पन्न फारच कमी असते, अशा कुटुंबाचा जन्मदर फारच जास्त असतो, कारण जास्त मुलांमुळे आपल्या कुटुंबाची आर्थिक स्थिती सुधारेल अशी आशा असते. ज्या कुटुंबाचे उत्पन्न फार जास्त असते अशा कुटुंबाचा जन्मदर फारच कमी असतो.

औद्योगिकीकरण : औद्योगिकीकरणामुळे औद्योगिक नगरे निर्माण होत आहेत. या औद्योगिक नगरात लोकांना रोजगार मोठ्या प्रमाणात उपलब्ध असल्याने अनेक तरुण अशा नगराकडे स्थलांतरीत होत आहेत. त्यामुळे अशा नगराची लोकसंख्या दाट होऊन अनेक समस्या निर्माण होतात. नगरात विविध क्षेत्रांत मोठी स्पर्धा निर्माण होत असल्याने नगरातील कुटुंबाचा कल अपत्याची संख्या मर्यादित ठेवण्याकडे असतो. 

व्यवसायाचे स्वरूप : मानवाच्या आर्थिक व्यवसायाचाही जननदरावर मोठ्या प्रमाणात परिणाम झालेला दिसून येतो. सर्वसामान्यपणे प्राथमिक व्यवसाय करणाऱ्या स्त्रियांमध्ये जननदराचे प्रमाण जास्त असते उदा., शेती, खाणकाम इत्यादी तसेच द्वितीयक, तृतीयक व चतुर्थक व्यवसाय करणाऱ्या स्त्रियांमध्ये जननदराचे प्रमाण कमी असते. उदा., वकील, डॉक्टर, व्यापारी, शिक्षक इत्यादी.

जन्मदराचे परिणाम 

• जागतिक लोकसंख्येतील प्रचंड वाढीस जननदर हाच एकमेव घटक कारणीभूत असतो. 
• जन्मदराचे प्रमाण जास्त असल्याने श्रमशक्तीचा पुरवठा होतो. 
• जन्मदराचे प्रमाण जास्त उत्पादनांना मोठी बाजारपेठ उपलब्ध होते. 
• जननदर जास्त असल्याने तरुणांचे प्रमाण मोठ्या प्रमाणात वाढून देशाचा सर्वांगीण विकास होतो.
• ज्या देशात जन्मदराचे प्रमाण जास्त असते, त्या देशात तरुणांचे प्रमाण वाढून देशाच्या संरक्षणासाठी मनुष्यबळ मोठ्या प्रमाणात उपलब्ध होते.

प्रतिकूल परिणाम

• ज्या देशात जननदर जास्त असतो त्या देशात लोकसंख्या वेगाने वाढून लोकसंख्येचा विस्फोट होतो.
• जननदर अपुरा किंवा कमी असल्यास तसेच अतिरिक्त असल्यास अनेक सामाजिक समस्या निर्माण होतात.
• जननदर जास्त असल्याने राष्ट्रीय उत्पन्न जास्त लोकसंख्येत विभागले जाऊन दरडोई उत्पन्न घटते व राहणीमानाचा दर्जा खालावतो.
• जननदर जास्त असल्यास लोकसंख्येचा विस्फोट होऊन शेतजमिनीचे विभाजन किंवा तुकडीकरण होते. 
• जननदर जास्त असल्यामुळे लोकसंख्येत वाढ होऊन वाढत्या लोकसंख्येचासाधनसंपत्तीवर अतिरिक्त ताण पडतो.
• जननदर जास्त असल्यामुळे बेरोजगारी ही समस्या निर्माण होते.
• जननदर जास्त असलेल्या प्रदेशात वाढत्या लोकसंख्येमुळे पर्यावरणीय समस्या निर्माण होतात

जागितक लोकसंख्यावाढ

जागतिक लोकसंख्यावाढ

लोकसंख्या ही एक साधनसंपत्ती आहे. लोकसंख्या ही संख्यात्मक व गुणात्मक असते. जर लोकसंख्या कर्तृत्ववान व गुणात्मक असेल तर प्रदेशाचा विकास जलद घडून येतो. लोकसंख्या जेवढी जास्त तेवढी श्रमशक्ती वाढते. तसेच नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा विकास करण्यासाठी प्रत्येक देशाजवळ पुरेशी व गुणात्मक लोकसंख्या असणे आवश्यक असते. राष्ट्राच्या आर्थिक उत्पादनाबरोबरच त्या राष्ट्राचे सार्वभौमत्व, संरक्षण व राष्ट्रीयदृष्ट्या राष्ट्राचा विकास घडवून आणण्यासाठी लोकसंख्येला महत्त्वाचे स्थान असते

जागतिक लोकसंख्यावाढ :

लोकसंख्यावाढ ही धन (+) व ऋण (-) देखील असू शकते. लोकसंख्येत झालेला बदल जनगणनेनुसार दर दहा वर्षांनी समजू शकतो. लोकसंख्यावाढीचा वेग ठरविताना वार्षिक कालावधी विचारात घेतला जातो. जगात लोकसंख्येची वाढ सर्वत्र समान आढळत नाही, कारण लोकसंख्येच्या वाढीवर भौगोलिक, आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक या लोकसंख्याविषयक घटकांचा परिणाम होतो. मुख्यतः लोकसंख्येची वाढ, जन्मदर, मृत्युदर व स्थलांतर या घटकांवर अवलंबून असते.

इ.स. 1300 मध्ये 40 कोटी - इ.स. 1650 मध्ये जगाची लोकसंख्या 50 कोटी होती. यानंतर जगाच्या लोकसंख्येत सातत्याने वाढ होत गेली. इ.स. 1650 नंतर पुढील 200 वर्षांत म्हणजेच इ.स. 1850 मध्ये जगाची लोकसंख्या दुप्पट (100 कोटी) झाली. पुढील 80 वर्षांत म्हणजेच 1930 मध्ये ती दुप्पट (200 कोटी) झाली. जगातील लोकसंख्या दुप्पट होण्याचा कालावधी 200 वर्षे, 80 वर्षांवरून ती 45 वर्षे असा घटलेला आहे. म्हणजेच इ.स. 1975 मध्ये जगाची लोकसंख्या 500 कोटी झाली. या जलद व प्रमाणाबाहेर वाढणाऱ्या लोकसंख्येच्या प्रमाणाला 'लोकसंख्येचा विस्फोट' असे म्हणतात. या वाढत्या लोकसंख्येमुळे जगात निर्माण झालेला असमतोल व परिस्थितीची जाणीव करून देण्यासाठी संयुक्त राष्ट्र संघटनेने (UNO) 1974 हे वर्ष 'जागतिक लोकसंख्या वर्ष म्हणून घोषित केले, तर 11 जुलै, 1987 रोजी जगाची लोकसंख्या 500 कोटी झाली म्हणून यूनोने 11 जुलै हा दिवस जागतिक लोकसंख्या दिन म्हणून घोषित केला. 12 वर्षांनंतर म्हणजेच 12 ऑक्टोबर, 1999 या दिवशी जगाची लोकसंख्या 600 कोटी झाली, 31 ऑक्टोबर, 2011 रोजी जगाची लोकसंख्या 700 कोटी झाली तर 2019 मध्ये ती 750 कोटी झाली.

जागतिक लोकसंख्येच्या वितरणावर परिणाम करणारे घटक

जगात लोकसंख्येचे वितरण विषम स्वरूपाचे आहे कारण त्यावर पुढील घटकांचा प्रभाव पडतो

भौगोलिक किंवा नैसर्गिक किंवा भौतिक/ प्राकृतिक घटक :

लोकसंख्येच्या वितरणावर परिणाम करणारा भौगोलिक हा सर्वांत महत्त्वाचा घटक आहे. भौगोलिक घटकामध्ये प्राकृतिक रचना, हवामान, जमीन, नैसर्गिक वनस्पती, पाणीपुरवठा, खनिजे व ऊर्जा साधने यांचा समावेश होतो.

प्राकृतिक रचना / भूरचना :

लोकसंख्येच्या वितरणावर फार मोठा परिणाम होतो. प्राकृतिक रचनेत पर्वत, पठारे, मैदान यांचा समावेश होतो. पर्वतीय प्रदेश हे मानवी जीवनासाठी प्रतिकूल असल्याने लोकसंख्या कमी आढळते. पर्वतीय प्रदेश हे ओबडधोबड भूपृष्ठ, तीव्र उतार, घनदाट जंगल, अपरिपक्व मृदा, प्रदेशाची दुर्गमता असल्यामुळे लोकसंख्येचे वितरण विरळ आढळते. उदा. रॉकी, अँडीज, आल्प्स, किलीमांजारो, हिमालय पर्वत इ. पठारी प्रदेश हे पर्वतीय प्रदेशापेक्षा मानवी जीवनास थोडे अनुकूल असतात त्यामुळे लोकसंख्येचे वितरण मध्यम स्वरूपाचे आढळते. जगातील काही पठारी प्रदेशात खनिजसंपत्ती व सुपीक जमिनीमुळे शेतीचा विकास होऊन लोकसंख्या थोडी जास्तआढळते. उदा. आफ्रिकेचे पठार, कोलंबियाचे पठार, ब्राझीलचे पठार मैदानी प्रवेश मानवी जीवनासाठी अनुकूल असल्याने लोकसंख्या सर्वात जास्त आढळते. सपाट भूप्रदेश, सुपीक मृदा मुबलक पाणीपुरवठा, प्रदेशाची सुगमता, औद्योगिक विकास इत्यादींमुळे लोकसंख्या जास्त आढळते. उदा., गंगा, सिंधू, ब्रह्मपुत्रेचे मैदान, यांगत्सी कंग, यांगत्से, हो सँग-हो नदीचे मैदान, नाईल नदीचे मैदान इ.

हवामान:

हवामान हा लोकसंख्येच्या वितरणावर परिणाम करणारा महत्त्वाचा घटक आहे. ज्या प्रदेशात हवामान अनुकूल असते तेथे लोकसंख्या दाट आढळते. याउलट, ज्या प्रदेशात हवामान प्रतिकूल असते तेथे लोकसंख्या विरळ आढळते. अनुकूल हवामानाच्या प्रदेशात शेती, उद्योगधंदे, व्यापार, वाहतूक व दळणवळणाचा विकास होतो म्हणून तेथे लोकसंख्या जास्त आढळते. उदा., भूमध्य सागरी हवामान,मोसमी हवामान,पश्चिम युरोपीय हवामान. याउलट जेथे हवामान प्रतिकूल असते तेथे लोकसंख्या विरळ आढळते. अति उष्ण, अति शीत, अति पर्जन्याचे प्रदेश इत्यादी प्रदेशात लोकसंख्या फारच विरळ आढळते. उदा. सहारा, कलहारी, थर, अटाकामा, इत्यादी बाळवंटी प्रदेश, अलास्का, सैबेरिया, ग्रीनलैंड, अंटार्क्टिका इत्यादी. टुंड्रा हवामानाचा प्रदेश इत्यादी प्रदेशात लोकसंख्या विरळ आढळते.

जमीन किंवा मृदा :

जमीन ही नैसर्गिक साधनसंपत्ती आहे. जमिनीवरच मानवाचा शेती हा व्यवसाय अवलंबून आहे. ज्या प्रदेशात जमीन सुपीक असते. तेथे शेतीचा विकास होतो, तेथे अन्नधान्य व कृषिमालाचे उत्पादन मोठ्या प्रमाणात झाल्याने कृषीवर आधारित उद्योगधंद्याचा विकास होतो. म्हणून सुपीक जमिनीच्या प्रदेशात दाट लोकसंख्या आढळते. उदा. गाळाची मृदा, काळी मृदा इ. याउलट ज्या प्रदेशात जमीन नापीक असते त्या प्रदेशात लोकसंख्या विरळ आढळते. उदा.वाळवंटी मृदा, पर्वतीय मृदा इ.

खनिजसंपत्ती :

लोहखनिज, मैगनीज, बॉक्साइट, चांदी, सोने, युरेनियम इत्यादी खनिजे व दगडी कोळसा, खनिज तेल, नैसर्गिक वायू इत्यादी ऊर्जा साधनांचे साठे ज्या प्रदेशांत मुबलक प्रमाणात आढळतात, त्या प्रदेशात लोकसंख्या जास्त आढळते. उदा., ऑस्ट्रेलियातील कुलगार्डी व कालगुर्डी , भारतातील छोटा नागपूरचे पठार, जर्मनीतील हूर प्रदेश, संयुक्त संस्थानातील पंचमहासरोवरे इ.

पाणीपुरवठा:

मानवाला पिण्यासाठी, शेतीसाठी, घरगुती वापरासाठी, उद्योगधंद्यासाठी, जलविद्युत निर्मितीसाठी, जलसिंचनासाठी, पाण्याची नितांत गरज असते. याच कारणामुळे प्राचीन संस्कृतीचा उदय व विकास नद्यांच्या खोऱ्यात झाला आहे. उदा., रावी नदीकाठी हडप्पा, सिंधू नदीकाठी मोहोंजोदडो, नाईल नदीकाठी इजिप्शियन, युफ्राटिस व तैग्रीस नदीकाठी ग्रीक संस्कृती,पो नदीकाठी इटालियन संस्कृती, होयँग-हो नदीकाठी चिनी संस्कृती इत्यादी.याउलट ज्या प्रदेशात पाण्याचे दुर्भिक्ष असते तेथे लोकसंख्या विरळ आढळते. उदा., उष्ण वाळवंटी प्रदेश.

नैसर्गिक वनस्पती :

नैसर्गिक वनस्पती प्रत्यक्ष व अप्रत्यक्ष मानवासाठी उपयुक्त असतात. नैसर्गिक वनस्पतीवर लाकूडतोड, कागदनिर्मिती, फर्निचरनिर्मिती, काडीपेटी, जहाजबांधणी निर्मिती, वन्यपदार्थ संकलन इ. उद्योग अवलंबून असतात.आर्थिकदृष्ट्या महत्त्वाच्या जंगलात लोकसंख्या जास्त आढळते. उदा.तैगा अरण्याचे प्रदेश, समशीतोष्ण जंगलाचे प्रदेश. याउलट घनदाट जंगलव्याप्त व वनस्पतीविरहित प्रदेशात लोकसंख्या विरळ आढळते. उदा.उष्ण कटिबंधीय घनदाट जंगलाचा प्रदेश.

आर्थिक घटक :

औद्योगिक विकास:

औद्योगिक विकासामुळे लोकांना रोजगार उपलब्ध होतो. विविध प्रदेशातील लोक औद्योगिक प्रदेशात केंद्रित होतात. अशा भागात लोकवस्ती वाढत जाऊन लोकसंख्या वाढते. उदा., जपानमधील ओसाका, कोबे, याकोहामा, रशियातील मॉस्को जर्मनीतील व हाईन प्रदेश, ग्रेट ब्रिटनमधील मँचेस्टर, संयुक्त संस्थानातील न्यूयॉर्क ते फिलाडेल्फिया औद्योगिक पट्टा, भारतातील मुंबई- पुणे, दिल्ली-अंबाला-मीरत, मदुराई-कोईमतूर, अहमदाबाद-बडोदा, कलोल- अंकलेश्वर, हुगळी औद्योगिक प्रदेश इत्यादी औद्योगिक प्रदेशात लोकसंख्या दाट आढळते.

वाहतूक:

ज्या प्रदेशात वाहतूक व दळणवळण साधनांचा विकास होतो तेथे लोकसंख्या दाट आढळते. कारण वाहतुकीच्या साधनाने प्रवासी, कृषीमाल, खनिजांची वाहतूक होते. त्यामुळे शेती, उद्योग, व्यापार व पर्यटन व्यवसायाचा विकास होतो. उदा., ट्रान्स सैबेरियन, रेल्वेमुळे कोकणचा विकास, भारतीय मैदानी प्रदेशातील रेल्वेमार्गामुळे, संयुक्त संस्थानातील पंचमहासरोवरातील औद्योगिक विकास, भारतातील पूर्व व पश्चि किनारपट्टीवरील बंदरांमुळे लोकसंख्या दाट आढळते. तर याउलट जेथे वाहतुकीची साधने अपुरी असतात तेथे लोकसंख्या कमी आढळते. उदा., अति उंच पर्वतीय प्रदेश, वाळवंटी प्रवेश, घनदाट जंगलाचा प्रदेश इ.

व्यापार:

उत्पादन, वितरण व विनिमय केंद्रे असणाऱ्या ठिकाणी व्यापाराचा विकास होतो. ज्या प्रदेशात व्यापारी केंद्राचा विकास झाला आहे तेथे लोकवस्ती दाट आढळते. उदा. भारतातील मुंबई, दिल्ली, कोलकाता, चेन्नई, ग्रेट ब्रिटनमधील लंडन, लिव्हरकून व मैचेस्टर, संयुक्त संस्थानातील न्यूयॉर्क, बोस्टन, शिकागो इत्यादी चीनमधील शांघाय, जपानमधील टोकिओ, रशियातील मॉस्को, फ्रान्समधील पॅरिस इत्यादी, व्यापारी केंद्रांच्या ठिकाणी आसपासच्या प्रदेशातील माल केंद्रित व विकेंद्रित होतो. अशा ठिकाणी लोकांना रोजगार मिळतो. त्यामुळे लोकसंख्या दाट आढळते.

जलसिंचन:

जलसिंचनाच्या साधनांमध्ये धरणे, कालवे, तलाव, सरोवर यांचा समावेश होतो. ज्या प्रदेशात या साधनांची प्रगती होते तेथे शेती व उद्योगधंद्याचा विकास होत असल्यामुळे लोकसंख्या दाट आढळते उदा., भारतातील गंगा, सिंधू, सतलज, नर्मदा, गोदावरी, कृष्णा, ब्रह्मपुत्रा इ. इजिप्तमधील नाईल, पाकिस्तानातील सिंधू, युरोपातील हाईन, संयुक्त संस्थानातील मिसिसिपी, मिसुरी, चीनमधील हो हँग हो, यांगत्सी कँग इत्यादी नद्यांच्या खोऱ्यात जलसिंचनाच्या सुविधांमुळे लोकसंख्या दाट आढळते.

खाणकाम :

ज्या प्रदेशात खनिजे व ऊर्जा साधनांचे साठे उपलब्ध असतात, अशा प्रदेशात खाणकाम व उद्योगधंद्याची प्रगती होते, प्रदेशात लोकसंख्या जास्त आढळते. उदा. भारतातील छोटा नागपूरचे पठार, सूर प्रदेश संयुक्त संस्थानातील अपिलेशियन पर्वत, दक्षिण आफ्रिकेतील केपटाउन, जोहान्सबर्ग, ऑस्ट्रेलियातील मरे - डार्लिंग.

शहरीकरण:

ग्रामीण वस्तीचे रूपांतर नगरामध्ये होते त्या क्रियेस शहरीकरण असे म्हणतात. नगरामध्ये रोजगाराच्या संधी, सेवासुविधांची उपलब्धता, करमणूक व मनोरंजनाची साधने, व्यापार, उच्च राहणीमान इत्यादी घटकांमुळे लोकसंख्या केद्रित होते. उदा., मुंबई, दिल्ली, कोलकाता, चेन्नई, टोकियो, शांघाय, लंडन, मॉस्को, मेलबर्न, कोलंबो, इ.

सामाजिक व सांस्कृतिक घटक:

सामाजिक रूढी, परंपरा व त्याची बंधने, मूलतत्त्वे इत्यादी घटक समाजावर नियंत्रण करीत असतात. ज्या प्रदेशामध्ये मूलभूत सेवासुविधांबरोबरच आरोग्याच्या सेवा, शिक्षणाच्या सुविधा उपलब्ध असलेल्या ठिकाणी दाट लोकसंख्या आढळते. उदा. पुणे, कोलकाता, मुंबई, केंब्रिज, ऑक्सफर्ड, हॉवर्ड इत्यादी. संस्कृतीचा विकास झालेल्या प्रदेशात लोकसंख्या वाढत जाते

धार्मिक घटक:

धार्मिक कारणांमुळे लोकसंख्यावाढ होते. त्यामुळे लोकसंख्या वितरणात विविधता आढळते. उदा., इस्लाम धर्मातील बहुपत्नीत्व, हिंदू धर्मातील बालविवाह, मुलगा वंशाचा दिवा इत्यादी प्रथांमुळे लोकसंख्या वाढते. तसेच संरक्षणाच्या दृष्टीने विशिष्ट धर्माचे लोक एकत्रित येऊन राहतात. अशा प्रदेशात लोकसंख्या वाढत जाते. त्यामुळेच ढाका से मक्का या अरब प्रदेशात इस्लामधर्मीयांची लोकसंख्या आढळते. तसेच हिंदू बहुल धार्मिक तीर्थक्षेत्राच्या ठिकाणी हिंदूंची लोकसंख्या जास्त आढळते.

ऐतिहासिक घटक:

ऐतिहासिक प्रसिद्ध घटनांमुळे ठिकाणे नावारूपाला येतात त्यामुळे त्या ठिकाणाचे ऐतिहासिक महत्त्व वाढून लोकसंख्या वाढते. उदा., पानिपत (हरियाणा), प्लासी (मध्य प्रदेश), औरंगाबाद, पुणे (महाराष्ट्र), कोलकाता (पश्चिम बंगाल), आग्रा, दिल्ली, उत्तर प्रदेश, विजापूर (कर्नाटक), पॅरिस (फ्रान्स), लंडन (इंग्लंड), वाटर्ली (इटली), तसेच ऐतिहासिक काळातील राजधान्या, किल्ले, राजवाडे, युद्धभूमी, इत्यादी ठिकाणीही ऐतिहासिक महत्त्वामुळे लोकसंख्यावाढ आढळते

राजकीय घटक:

राजकीय घटकांचाही कमी-अधिक प्रमाणात लोकसंख्येच्या वितरणावर परिणाम होतो. ज्या प्रदेशात अशांतता निर्माण होते तेथे लोकसंख्या कमी आढळते.उदा. भारत - पाकिस्तान सीमा. स्थिर शासनव्यवस्था असलेल्या प्रदेशात शांतता व स्थैर यामुळे सामाजिक, आर्थिक व सामाजिक विकास होऊन लोकवस्ती वाढत जाऊन लोकसंख्येत वाढ होते.

लोकसंख्या संक्रमण सिद्धांत

लोकसंख्या संक्रमण सिद्धांत

लोकसंख्यावाढविषयक सिद्धान्तात हा एक महत्त्वाचा सिद्धान्त आहे. लोकसंख्या संक्रमण ही संकल्पना सर्वप्रथम फ्रँक डब्ल्यू, नॉटस्टाईन यांनी मांडली. "लोकसंख्या बदलाचे चक्र सुरू असते त्यास लोकसंख्या संक्रमण असे म्हटले जाते सिद्धान्ताचे मूळ विवेचन डब्ल्यू. एस. थॉमसन आणि फ्रँक डब्ल्यू. नॉटेस्टाईन यांनी 1929 मध्ये केले. युरोप, अमेरिका व ऑस्ट्रेलियातील जननदर व मृत्युदर प्रवृत्तीच्या आधारे हा सिद्धान्त मांडला.एखाद्या शेतीप्रधान व निरक्षर समाजाचे जेव्हा शहरी, औद्योगिक, साक्षर आणि आधुनिक समाजामध्ये रूपांतर होते तेव्हा उच्च जनन व मृत्युदरापासून ते कमी होत जाणारा जनन व मृत्युदरापर्यंत लोकसंख्याविषयक बदल कसकसे घडून येतात त्याची एक विशिष्ट रचना या सिद्धान्तात मांडली गेली आहे.

गृहीतके

1. जननदरात घट होण्याअगोदर मृत्युदरात घट होते.
2. कालांतराने जन्मदर मृत्युदराइतका कमी होतो.
3. लोकसंख्याविषयक बदल होत असतानाच समाजात आर्थिक व सामाजिक बदलही होत असतात.
4. लोकसंख्यावाढीच्या अवस्था सुरुवातीला मंद, नंतर जलद व स्फोटक नंतर पुन्हा मंद वाढ व शेवटी स्थिर वाढ होत असते.

सिद्धान्त

लोकसंख्यावाढ ही जन्मदर व मृत्युदरावर अवलंबून असते. लोकसंख्यावाढ स्थिर होणे,जास्त होणे किंवा कमी होणे हे जन्मदर व मृत्युदराच्या बदलावर अवलंबून असते. लोकसंख्या संक्रमणाच्या तीन अवस्था केल्या जातात.

प्रथम अवस्था किंवा संक्रमणपूर्व अवस्था

द्वितीय अवस्था किंवा संक्रमणावस्था

तृतीय अवस्था किंवा संक्रमणोत्तर अवस्था

प्रथम अवस्था किंवा संक्रमणपूर्व अवस्था:

लोकसंख्या संक्रमणाच्या पहिल्या अवस्थेत जन्म व मृत्युदर या दोन्हीचेही प्रमाण जास्तअसते. यामुळे या अवस्थेत लोकसंख्यावाढीचा वेग कमी असतो.

वैशिष्ट्ये:

• जन्म व मृत्युदर दोन्हीही 35 पेक्षा जास्त असतो.
• उत्पादन पद्धती अकार्यक्षम असते.
• ही अवस्था सामान्यपणे कृषीप्रधान देशात आढळते
• या अवस्थेतील देशात लोकसंख्येची घनता कमी असते.
• या अवस्थेत विज्ञान व तंत्रज्ञानाची प्रगती कमी असते.
• निकृष्ट आहार, वैद्यकीय सुविधांचा अभाव, स्वच्छतेचा अभाव या कारणांमुळे मृत्युदराचे प्रमाण जास्त असते. तसेच दुष्काळ, पूर व इतर नैसर्गिक आपर्तीमुळे मृत्युदराचे प्रमाण वाढते.
• बालविवाह, अंधश्रद्धा, रूढी, परंपरा, दैववादी, मुलगा वंशाचा दिवा, दारिद्र्य, निरक्षरता इत्यादी कारणांमुळे या अवस्थेत जन्मदर जास्त असतो.
• या अवस्थेत आफ्रिकेतील केनिया, झांबिया, इथिओपिया, युगांडा, टांझानिया इत्यादीदेशांचा समावेश होतो.

द्वितीय अवस्था किंवा संक्रमणावस्थाा:

लोकसंख्या संक्रमणाच्या अवस्थेत आर्थिक विकासाला सुरुवात झालेली असते, मृत्युदराचे प्रमाण कमी झालेले असते, परंतु त्यामानाने जन्मदर मात्र फारसा कमी झालेला नसतो. त्यामुळे लोकसंख्येत वाढ होते.

वैशिष्ट्ये:

• 30 पेक्षा जास्त असणारा व हळूहळू कमी होत जाणारा जननदरआणि 15 दरापर्यंत जलद वेगाने घसरणारा मृत्युदर आढळतो.
.
• आरोग्यविषयक व औषधोपचार सोईमुळे मृत्युदर झपाट्याने कमी होत जातो. लोकांचे आयुर्मानही वाढत जाते
• औद्योगिकीकरण, नागरिकीकरण व आधुनिकीकरण या प्रक्रिया स्पष्ट होत जातात.
• विभक्त कुटुंब पद्धतीकडे लोकांचा ओढा असतो.
• राहणीमानाचा दर्जा उंचावतो व दरडोई उत्पन्नही वाढू लागते.
• या अवस्थेत लोकसंख्येचा विस्फोट झाल्याने या लोकसंख्येचा साधनसंपत्तीवर ताण पडतो.
• विज्ञान तंत्रज्ञानामध्ये प्रगती व साक्षरतेचा दर वाढतो,
• जगातील विकसनशील देशांचा समावेश होतो. यामध्ये भारत, पाकिस्तान,श्रीलंका, म्यानमार, इंडोनेशिया, व्हिएतनाम, चीन, इजिप्त, ब्राझील, इराण, कोलंबिया,कोरिया, व्हेनेझुएला, पेरू, चिली, अर्जेंटिना इत्यादी देशांचा समावेश होतो.

तृतीय अवस्था किंवा संक्रमणोत्तर अवस्था :

लोकसंख्या संक्रमणाची ही तिसरी व शेवटची अवस्था होय. या अवस्थेत पहिल्या अवस्थेप्रमाणेच जन्म व मृत्युदर दोन्हीमध्ये घट होऊन समान पातळीवर येऊ लागतात.. त्यामुळे लोकसंख्या खूपच कमी किंवा स्थिर असते.

वैशिष्ट्ये:

• या अवस्थेत औद्योगिकीकरण व नागरिकीकरणाचा विकास झाल्यामुळे उच्चशिक्षण पातळी व साक्षरतेचे प्रमाण उच्च दर्जाचे असते.
• लोकांचा राहणीमानाचा दर्जा उच्च असतो.
• लोकांचे दरडोई उत्पन्न जास्त असते
• लोकांचे दरडोई उत्पन्न जास्त असते
• जाणीवपूर्वक कुटुंबनियोजन करून लोकसंख्या नियंत्रणात आणली जाते.
• श्रमाचे विशेषीकरण मोठ्या प्रमाणात होत जाते.
• देशाची अर्थव्यवस्था ही उद्योगप्रधान असते.
• अवस्थेत विज्ञान व तंत्रज्ञानाची प्रगती अतिउच्च दर्जाची असते.या अवस्थेत औद्योगिकदृष्ट्या विकसित देशांचा समावेश होतो. यामध्ये जपान, ग्रेट ब्रिटन, जर्मनी, फ्रान्स, स्वित्झर्लंड, ऑस्ट्रिया, फिनलँड, स्वीडन, इटली, हंगेरी, संयुक्त संस्थाने, कॅनडा, रशिया, ऑस्ट्रेलिया, न्यूझीलंड, सिंगापूर, हाँगकाँग इत्यादी देशांचा समावेश होतो.

गुण / फायदे:

• लोकसंख्येची वाढ व घट लक्षात येते.
• लोकसंख्येची सामाजिक व आर्थिक प्रगती समजते.
• सिद्धान्त लोकसंख्येचे धोरण निश्चित करताना उपयुक्त ठरतो.
• लोकसंख्यावाढ व आर्थिक विकास यांच्यातील सहसंबंध स्पष्ट होतो.

  दोष /तोटे:

• या सिद्धान्तात लोकसंख्या संक्रमणासाठी वेळेचा व काळाचा उल्लेख केलागेलेला नाही.
• जन्म व मृत्युदर किती कमी होईल किंवा लोकसंख्यावाढ नेमकी किती कमी होईल यांचे संख्यात्मक विश्लेषण केले गेले नाही.
• सर्वसामान्य निष्कर्ष काढण्यासाठी हा सिद्धान्त उपयोगाचा नाही.
• लोकसंख्या संक्रमण होण्यास आर्थिक विकास आवश्यक आहे किंवा नाही है। निश्चित सांगता येत नाही.
• केवळ आर्थिक विकासाबरोबरच मृत्युदर खाली येणे अशक्य आहे.
• या सिद्धान्तावरून लोकसंख्येबाबत भविष्यकालीन अंदाज करता येत नाही.

वातावरणाची रचना (Structure of Atmosphere)

1. तपांबर

2. स्थितांबर

3. आयनांबर

4. बह्यांबर



तपांबर:

पृष्ठभागापासून ११ किलोमीटर उंचीपर्यंत वातावरणाच्या सर्वात खालच्या थराला तपांबरअसे म्हणतात. तपांबराची उंची अक्षवृत्त नुसार बदलत जाते. विषुववृत्तावर तपांबराची उंची १६किलोमीटर तर ४५ अंश अक्षवृत्तावर ही ११ किलोमीटर तर ध्रुवावर ती ८ किलोमीटर असते. तपांबराच्या थरात वाढत्या उंचीनुसार तापमान कमी-कमी होत जाते. १६० मीटर उंचीला तापमान १ अंश सेल्सिअसने कमी होते. वातावरणाच्या या थरात उष्णतेचे संक्रमन वहन,अभिसरण व उत्सर्जन या तिन्ही अवस्थांद्वारे होते . तपांबराच्या या थरात ढग, वादळे, पाऊस, विजा चमकणे व मेघगर्जना असे आविष्कार आढळून येतात.

तपस्तब्धी :

तपांबर व स्थितांबर यांना अलग करणाऱ्या तीन किलोमीटर जाडीच्या थरास तपस्तब्धी असे म्हणतात. या विभागात हवेचे तापमान उणे ५६ अंश सेंटिग्रेड असून ते सर्वत्र सारखे असते म्हणून या थरास तपस्तब्धी असे म्हणतात.

स्थितांबर :

तपस्तब्धीनंतर असलेल्या वातावरणाच्या थरास स्थितांबर असे म्हणतात. स्थितांबर या थराचा विस्तार ८० कि.मी. उंचीपर्यंत आहे. मात्र ऋतुमानानुसार व अक्षवृत्तानुसार स्थितांबर याचा विस्तार बदलत जातो. उन्हाळ्यात स्थितांबर या थराचा विस्तार हिवाळ्यापेक्षा जास्त असतो तर विषुववृत्तावर या थराचा विस्तार सर्वाधिक असून ध्रुवाकडे मात्र तो कमी-कमी होत जातो. वातावरणाच्या या थरात उष्णतेचे संक्रमण होत नाही. याशिवाय हवेची हालचाल आर्द्रता, मेघ व धूलिकण इत्यादींचा अभाव असतो.

ओझोनांबर:

स्थितांबरात २५ ते ४० किलोमीटरच्या दरम्यान ओझोन या वायूचे प्रमाण सर्वाधिक असल्यामुळे वातावरणाच्या या थरास ओझोनांबर असेही म्हणतात. ओझोन हा थर सूर्याकडून येणारी अतिनील किरणांचे शोषण करतो. त्यामुळे पृथ्वीवरील सजीव सृष्टीचे संरक्षण होते म्हणून या धरास पृथ्वीचे संरक्षक कवच किंवा संरक्षक छत्री असेही म्हणतात.

आयनांबर :

स्थितांबरानंतर असणाऱ्या वातावरणाच्या थरास आयनांबर असे म्हणतात. वातावरणाच्या या थरात मुक्त आयन असून ते विद्युतभारित असतात म्हणूनच या थरास आयनांबर असे म्हणतात. सूर्यापासून येणारी अतिनील किरणे व अंतरिक्षातून येणाऱ्या अतिनील किरणांचे विकिरण होऊन वातावरणातील ऑक्सिजन व नायट्रोजन यांच्यामध्ये विद्युतभाराची क्रिया व प्रतिक्रिया होऊन यांची निर्मिती होते. रेडिओ लहरी परावर्तित करीत असल्यामुळे बिनतारी संदेश पाठविणे शक्य होते. आयनांबर थराची उंची भूपृष्ठापासून ८० ते ५०० किलोमीटर पर्यंत असून या थरात हवा विरळ असून रेडिओ लहरी, रॉकेट उडान या प्रयोगात या थराचा शोध लागलेला आहे.आयनांबराचे उपथर असून ८० ते ९६ किलोमीटर उंची दरम्यान डी थर असून या घरातून रेडिओच्या दीर्घ लहरी परावर्तित होतात. ९६ ते १४० किलोमीटर उंचीच्या दरम्यान असलेल्या आयनांबराच्या या धरास ई थर किंवा केनिली हेवीसाईड थर असेही म्हणतात. आयनांबराच्या तिसऱ्या उपथरास अपलटन थर किंवा एफ थर असेही म्हणतात.

बह्यांबर :

पृथ्वीच्या पृष्ठभागापासून ५०० ते ७५० किलोमीटर व त्यापलीकडील वातावरणाच्या थरास बहिमंडल असे म्हणतात. इ.स. १९४९ मध्ये लेमन स्पीटझर यांनी या थरास बहिर्मडल असे नाव दिलेले आहे. वातावरणाच्या या थरात ऑक्सीजन, हायड्रोजन व हेलियम या वायूंचे सूक्ष्म कण मुक्तपणे वावरताना आढळतात. या थरात अणूंची हालचाल ऊर्ध्वगामी दिशेने होते. इलेक्ट्रॉन व प्रोटॉन यांचे अस्तित्व ऋण विद्युतभारित व धन विद्युत भारित असतात, म्हणून या थरास चुंबकीय मंडल असे म्हणतात.

वातावरणाचे घटक

हवामानशास्त्र : व्याख्या

‘हवामानशास्त्र ज्याला इंग्रजीमध्ये (Climatology) नावाने संबोधले जाते. या इंग्रजी शब्दाची उत्पत्ती ग्रीक भाषेतील क्लाईमा (Clima) या शब्दापासून झालेली आहे.

व्याख्या

पृथ्वीवरील विविध हवामानाचा नैसर्गिक पर्यावरणावर होणाऱ्या परिणामाचा अभ्यास करणारे विज्ञान म्हणजेच हवामानशास्त्र होय.-डब्ल्यू.जी.मूर

हवामानशास्त्र हे पृथ्वीवरील विविध हवामानाच्या अभ्यासाचे शास्त्र आहे.- होव्हीर्ज व ऑस्टीन

ह्वामानाशास्त्रात जगातील वेगवेगळ्या प्रदेशातील हवामान व त्यांचा मानवावर व त्याच्या व्यवसायावर होणारा परिणाम अभ्यासला जातो.

पृथ्वीवरील निरनिराळ्या प्रकारचे हवामान व त्याचा नैसर्गिक पर्यावरणावर होणारा परिणाम यांचा अभ्यास करणाऱ्या शास्त्राला हवामानशास्त्र असे म्हणतात.

वातावरण

• पृथ्वीभोवती असलेल्या हवेच्या आवरणाला वातावरण असे म्हणतात.

  पृथ्वीभोवतीअसलेल्या रंगहीन, गंधहीन व स्वादहीन थरास वातावरण असे म्हणतात.

वातावरण हे अनेक घटकांचे मिश्रण आहे. वातावरण हे प्रामुख्याने पुढील प्रमुख घटकांनी बनलेले आढळते.

वायु

पाण्याची वाफ / बाष्प

धुलीकण

माल्थसचा लोकसंख्यावाढीचा सिद्धान्त

माल्थसचा लोकसंख्यावाढीचा सिद्धान्त

थॉमस रॉबर्ट माल्थस या अर्थशास्त्रज्ञाने 1798 मध्ये लोकसंख्यावाढीचा सिद्धान्त 'An Essay on the Principles of Population as it affects Future Improvement of Society' या आपल्या संशोधन ग्रंथात मांडला. लोकांचे दुःख व दारिद्र्य का निर्माण होते याचे उत्तर देण्याच्या दृष्टीने माल्यसने लोकसंख्यावाढीचा सिद्धान्त मांडला. लोकांच्या दुःखाला लोकच जबाबदार आहेत, बेकारी, दारिद्र्य, उपासमार, रोगराई महामारी व सामाजिक कलह यासाठी वाढती लोकसंख्याच जबाबदार आहे असे प्रतिपादन केले.

गृहीतके

1. मानवाला जगण्यासाठी अन्न आवश्यक आहे.
2. स्त्री-पुरुषांमधील आकर्षण ही कायम राहणारी गोष्ट असून ती भविष्यकाळातही बदलणार नाही. म्हणजेच भिन्नलिंगी व्यक्तीमधील जबरदस्त लैंगिक आकर्षणामुळे लोकसंख्या सतत वाढत राहते.

सिद्धान्त

लोकसंख्यावाढीचा सिद्धान्त पुढील पाच मुद्द्यांमध्ये मांडला आहे.

लोकसंख्या वाढ भूमिती श्रेणीने

अन्नाधान्न वाढ अंकगणिती श्रेणीने

लोकसंख्या व अन्नधान्य उत्पादन यामध्ये असमतोल

नैसर्गिक नियंत्रक किंवा उपाय

प्रतिबंधात्मक उपाय

• लोकसंख्या वाढ भूमिती श्रेणीने:

माल्यसच्या मते स्त्री-पुरुषांमध्ये निसर्गतः जबरदस्त लैंगिक आकर्षण असते व या आकर्षणामधून प्रजोत्पादन वाढते. दर 25 वर्षांमध्ये लोकसंख्या भूमिती श्रेणीने म्हणजे दुपटीने वाढते. दर 25 वर्षांमध्ये लोकसंख्या 1, 2, 4, 8, 16, 32, 64 या पद्धतीने वाढत जाते.

• अन्नधान्य वाढ गणितीय श्रेणीने :

माल्यस यांच्या मते अन्नधान्याची वाढ ही अंकगणिती श्रेणीने म्हणजे 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8 या गतीने होते. दर 25 वर्षांत अन्नधान्याचे उत्पादन या गतीनेच वाढते.

• लोकसंख्या व अन्नधान्य उत्पादन यामध्ये असमतोल :

दर 25 वर्षांमध्ये लोकसंख्यावाढ भूमिती श्रेणीने म्हणजे 1, 2, 4, 8, 16, 32, 64 या गतीने वाढते तर याच काळात अन्नधान्याची वाढ 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10 या अंकगणिती श्रेणीने वाढते. म्हणजेच लोकसंख्यावाढ ही अन्नधान्याच्या वाढीपेक्षा अधिक असते. त्यामुळे लोकसंख्या व अन्नधान्य उत्पादन यामध्ये असमतोल निर्माण होतो. परिणामत: अनेक लोकसंख्याविषयक समस्या निर्माण होतात. उदा. उपासमार, दारिद्र्य, भूकबळी, कुपोषण इत्यादी.

• नैसर्गिक नियंत्रक किंवा उपाय:

लोकसंख्यावाढ ही अन्नधान्य उत्पादनापेक्षा जास्त असल्याने दोन्हींमध्ये असमतोल निर्माण होतो, असमतोल निर्माण झाल्यानंतर निसर्ग स्वतः लोकसंख्यावाढीवर अंकुश ठेवण्याचा प्रयत्न करतो, दारिद्र्य, कुपोषण, निःसत्व आहार, साथीचे रोग, इतर रोगराई, दुष्काळ, पूर, भूकंप, युद्धे, इत्यादी विविध नैसर्गिक आपत्तीमुळे मृत्यूचे प्रमाण वाढत जाते व त्यामुळे लोकसंख्या कमी होते.

• प्रतिबंधात्मक उपाय :

मानवाला वाढत्या लोकसंख्येवर स्वतःलाच नियंत्रण करावे लागते. मानवाला बुद्धिसामर्थ्य लाभले असल्यामुळे काही वेळा निसर्गाच्या नियंत्रणापूर्वीच तो प्रतिबंधात्मक उपाय योजतो. मानव स्वेच्छेने जन्मदरावर बंधने आणतो या संदर्भात माल्थसने खालीलप्रमाणे प्रतिबंधात्मक उपाय सुचविले आहेत. (अ) संयम : माल्यसने उशिरा लग्न करणे, नैसर्गिक संयम, ब्रह्मचर्य पालन, घटस्फोट,विवाहोत्तर संयम इत्यादी गोष्टी सांगितल्या आहेत. (ब) शिक्षण: शिक्षणामुळे लोकसंख्यावाढीवर नियंत्रण ठेवण्याची समज निर्माण होते. (क) साधनसंपत्तीत अधिक लोकसंख्येची पोषणक्षमता विज्ञान व तंत्रज्ञानाच्याप्रगतीमुळे नवनवीन साधनसंपत्ती शोधता येते

सिद्धान्तावरील आक्षेप / टीका:

• भूमिती श्रेणीने वाढ :

माल्यसने लोकसंख्या भूमिती श्रेणीने वाढत आहे असे मत मांडले आहे, परंतु प्रत्यक्षात जगातील विविध भागात लोकसंख्येची वाढ भूमिती श्रेणीने झालेली आढळत नाही. उलट, काही पाश्चात्त्य देशात तर लोकसंख्येत घट श्रेणीने वाढत आहे.

• अन्नधान्य उत्पादनात गणिती श्रेणीने वाढ :

अन्नधान्याचे उत्पादन गणिती श्रेणीने वाढत आहे. हे मान्यसचे मतही चुकीचे आहे. माल्यसने शेतीक्षेत्रातील विज्ञान- तंत्रज्ञानाच्या प्रगतीचा व संशोधनाचा परिणाम लक्षात घेतला नाही. तसेच सुधारित बी-बियाणे, शेती अवजारे, यंत्रे व कीटकनाशकामुळे जगातील काही भागात शेती उत्पादनात गणिती श्रेणीपेक्षा अधिक पटीने वाढ होत आहे.

• अन्नधान्य व लोकसंख्या यामध्ये नेहमीच असमतोल नसतो :

लोकसंख्या- वाढ ही अन्नधान्याच्या उत्पादनापेक्षा जास्त जास्त असल्यामुळे यांच्यामध्ये असमतोल निर्माण होऊन अनेक समस्या निर्माण होतात असे म्हटले आहे. परंतु टीकाकारांच्या मते, बहुतांशी वेळा बऱ्याच देशात अशा प्रकारचा असमतोल असल्याचे आढळत नाही. अन्नधान्य उत्पादन लोकसंख्येपेक्षा जास्त वेगाने वाढत असल्याचे आढळते. उदा., संयुक्त संस्थाने, कॅनडा, ऑस्ट्रेलिया, इस्राईल इत्यादी राष्ट्र अन्नधान्याची निर्यात करतात.

• स्त्री-पुरुषांमधील आकर्षणामुळे लोकसंख्येत अपरिहार्य वाढ:

माल्थसने स्त्री-पुरुषातील जबरदस्त लैंगिक आकर्षणामुळे लोकसंख्यावाढीचा वेग कायम राहणार असे मत मांडले. परंतु माल्थसने जरी लैंगिक आकर्षण असले तरी त्यामुळे लोकसंख्यावाढ अटळ ठरते हे लक्षात घेतले नाही. उदा., फ्रान्समध्ये लैंगिक आकर्षण तेवढेच असले तरी आपला सुधारित राहणीमानाचा दर्जा उच्च ठेवण्यासाठी त्या लोकांनी संयमाने लोकसंख्यावाढ मर्यादित ठेवली आहे. कुटुंबनियोजनाची नवी साधने व सामाजिक बदलामुळे माल्यसचे भाकीत खोटे ठरविले आहे.

• लोकसंख्यावाढ म्हणजे संकट :

कॅनन यांच्या मते, लोकसंख्यावाढ श्रमशक्तीत वाढ ही वस्तुस्थितीही आपण विसरता कामा नये.

• लोकसंख्येचे प्रतिबंधात्मक उपाय लोकांना न पेलणारे:

लोकसंख्या नियंत्रणाचे प्रतिबंधात्मक उपाय सुचविलेले होते, त्यांचा वापर अतिशय मर्यादित प्रमाणातच होऊ शकेल. उशिरा लग्न, नैतिक संयम, ब्रह्मचर्य इ. सर्वसामान्य व्यक्ती या मार्गाचा अवलंब करण्याची शक्यता खूपच कमी असते.

सिद्धान्ताचे महत्त्व / टीका:

• माल्थसने पूर्वीच्या विचारांचे संकलन करून विचारात एकसुसूत्रता व नियमन आणून लोकसंख्यावाढीचा सिद्धान्त मांडला.

• माल्यसच्या लोकसंख्यावाढीच्या सिद्धान्तामुळे प्रथमच लोकसंख्येचे प्रश्न व समस्यांचा सामाजिक शास्त्राच्या अभ्यासात समावेश करण्यात आला.

• माल्थसच्या सिद्धान्तामुळे लोकसंख्या समस्यांना शास्त्रीय अधिष्ठान प्राप्त झाले.

• माल्यसच्या सिद्धान्तामुळे लोकसंख्येच्या समस्यांविषयी शास्त्रज्ञ, तत्त्वज्ञ, विचारवंत, नियोजनकार यांचे लक्ष वेधले गेले

• सध्याही अनेक देशांच्या लोकसंख्यावाढीच्या बाबतीत माल्यसचा सिद्धान्त काही अंशी बरोबर ठरतो

जागतिक लोकसंख्येचे वितरण

जागतिक लोकसंख्येचे वितरण

दाट किंवा जास्त जास्त लोकसंख्येचे / घनतेचे प्रदेश (दर चौ.कि.मी. ला 200 पेक्षा अधिक घनता) :

ज्या ठिकाणी प्राकृतिक रचना, हवामान, जमीन, खनिजे, पाणीपुरवठा इत्यादी घटक अनुकूल असतात त्या ठिकाणी लोकसंख्येची घनता जास्त आढळते. जगाच्या ज्या प्रदेशात शेतीबरोबरच उद्योगधंद्यांचा विकास झालेला आहे त्या प्रदेशात दाट लोकसंख्या आढळते.

कृषीप्रधान दाट लोकसंख्येचे प्रदेश:

भूमध्य सामुद्रिक हवामान, मोसमी हवामान प्रदेशातील चीन, भारत, पाकिस्तान, म्यानमार, बांगला देश, श्रीलंका, कोरिया, नेपाळ, भूतान इत्यादी देशांचा समावेश होतो. भारतातील गंगा, ब्रह्मपुत्रा, सिंधू नद्यांचा मैदानी प्रदेश, चीनमधील हो हँग हो, यांगत्से, यांगत्सिकंग, म्यानमारमधील इरावती, पाकिस्तानातील सिंधू इत्यादी सुपीक गाळाच्या मैदानी प्रदेशांमुळे शेतीचा विकास मोठ्या प्रमाणात झाला आहे. या प्रदेशात सरासरी लोकसंख्येची घनता 200 पेक्षा अधिक आहे, तर काही देशात याहीपेक्षा लोकसंख्येची घनता जास्त आढळते. आशिया खंडातील बांगला देशात दर चौ.कि.मी. ला 1253, भारतात 460, पाकिस्तान 281, श्रीलंका 340, नेपाळ 202 या देशांत लोकसंख्येची घनता 200 पेक्षा जास्त आहे.

उद्योगप्रधान दाट लोकसंख्येचे प्रदेश:

जर्मनी, ग्रेट ब्रिटन, फ्रान्स, बेल्जिअम, डेन्मार्क, स्पेन, रशिया (युरोपीय), पोलंड, इटली, जपान, कॅनडा, संयुक्त संस्थानचा पूर्व व ईशान्य भाग इत्यादी देशांचा समावेश होतो. खनिजाची उपलब्धता, वाहतूक व दळणवळण साधनांचा विकास, भांडवल पुरवठा, विज्ञान व तंत्रज्ञानाचा विकास, नागरिकीकरण, उच्च राहणीमान, दरडोई उत्पादन जास्त इत्यादी कारणांमुळे लोकसंख्येची घनता जास्त आढळते. ग्रेट ब्रिटनमध्ये 279, जर्मनीत 240, इटलीमध्ये 206, नेदरलँड 507, जपानमध्ये 348

मध्यम लोकसंख्येचे / घनतेचे प्रदेश (दर चौ.कि.मी. ला 50 ते 200 घनता):

उदरनिर्वाहक व्यापारी शेतीच्या प्रदेशात लोकसंख्येची घनता मध्यम स्वरूपाची आढळते. जगातील संयुक्त संस्थानचा मध्यभाग, दक्षिण कॅनडा, पूर्व युरोप, आफ्रिकेचा उष्ण कटिबंधीय प्रदेश, दख्खनचे पठार, मध्य चीन, नैर्ऋत्य रशिया, मेक्सिकोचा दक्षिण भाग, ब्राझीलचा पूर्व व ईशान्य भाग, चिलीचा मध्यभाग इत्यादी प्रदेशांत लोकसंख्येची घनता मध्यम स्वरूपाची आढळते. या प्रदेशात शेतीबरोबर लाकूडतोड, मासेमारी, पशुपालन, खाणकाम इत्यादी व्यवसायांचा विकास झालेला असल्याने येथे लोकसंख्येची घनता मध्यम स्वरूपाची आढळते.

कमी किंवा विरळ लोकसंख्येचे / घनतेचे प्रदेश (दर चौ.कि.मी. ला 50 पेक्षा कमी घनता ):

ज्या प्रदेशात भौगोलिक परिस्थिती प्रतिकूल स्वरूपाची असते, अशा प्रदेशात लोकसंख्येची घनता कमी आढळते. जगातील अतिउष्ण, अतिशीत, अतिउंच, घनदाट जंगले, इत्यादी प्रदेशांत लोकसंख्या विरळ आढळते.

जगातील अतिउष्ण वाळवंटी प्रदेश :

सहारा, कलहारी, अटाकामा, घरचे वाळवंट, गोबीचे वाळवंट, कोलोरेंडो, अरबस्तान, ताकालामांकनचे बाळवंट, पश्चिम ऑस्ट्रेलियाचे वाळवंट इत्यादी वाळवंटी प्रदेशात अतिजास्त तापमान व कमी पर्जन्य या प्रतिकूल हवामानामुळे लोकसंख्येची घनता विरळ आढळते.

अतिशीत ध्रुवीय प्रदेश:

जगातील अलास्का, सैबेरिया, ग्रीनलंड, अंटार्क्टिका. उत्तर ध्रुवीय प्रदेश इत्यादी प्रदेशांचा यामध्ये समावेश होतो. या प्रदेशात तापमानाचे प्रमाण अतिशय कमी, हिमाच्छादित भाग व उदरनिर्वाह साधनांच्या अभावामुळे लोकसंख्येची घनता विरळ आढळते तर अंटार्क्टिका खंड हा जवळजवळ निर्मनुष्य आहे.

अतिउंच पर्वतीय प्रदेश:

यामध्ये रॉकी, अँडीज, हिमालय, आल्प्स, किलीमांजारो इत्यादी पर्वतीय प्रदेशांचा समावेश होतो. या प्रदेशात तीव्र उतार, प्रदेशाची दुर्गमता, ओबडधोबड भूपृष्ठरचना, अपरिपक्व मृदा, हिमवृष्टी इत्यादी मानवी जीवनासाठी अनुकूल नसतात.

घनदाट जंगलाचा प्रदेश :

यामध्ये विषुववृत्तीय घनदाट जंगलाचा प्रदेश, अॅमेझॉन, कांगो व झरे नदीच्या खोऱ्यात घनदाट जंगलाचा प्रदेश - दमट व रोगट हवामान, दलदलयुक्त जमीन, अति पर्जन्य, उपद्रवी किटक इत्यादी कारणांमुळे हे प्रदेश मानवी जीवनास प्रतिकूल असतात. त्यामुळे लोकसंख्येची घनता विरळ आढळते

.